راهنما · لثه
آیا جرمگیری به دندانها آسیب میزند؟ چند وقت یک بار باید انجام شود؟
آیا جرمگیری (تارتار زدایی) به مینا آسیب میزند، علت حساسیت و احساس فاصله پس از عمل، فراوانی توصیهشده و عاداتی که تشکیل جرم را در خانه کم میکنند.

در مطب تقریباً هر هفته همین سؤال را میشنوم: «جرمگیری دندانها را نازک یا ساییده نمیکند؟» آنقدر این سؤال را شنیدهام که تردید را در نگاه بیمار میبینم پیش از آنکه دستگاه را در دست بگیرم. این نگرانی کاملاً قابل درک است — وقتی ابزاری در دهانتان میلرزد، طبیعی است که فکر کنید «این دارد دندانهایم را میخورد؟»
پاسخ کوتاه: نه، جرمگیریای که درست انجام شود به مینای سالم آسیب نمیزند. اما باید توضیح داد واقعاً چه اتفاقی میافتد، چون تماس مکانیکی واقعی وجود دارد و نادیده گرفتن آن صادقانه نیست.
دستگاه به دندان دست میزند یا به جرم؟
جرم لایه سفتشدهای است که روی سطح مینا نشسته است. در حین جرمگیری، سر اولتراسونیک و ابزار دستی در واقع روی همین لایه کار میکنند — نه روی سطح اصلی دندان زیر آن، بلکه روی چیزی که به آن چسبیده. گاهی برای بیمارانم اینطور توضیح میدهم: خراشیدن لکه آهکی روی دیوار با خراشیدن گچ خود دیوار فرق دارد.
با این حال مطالعات آزمایشگاهی نشان میدهند که هم جرمگیری دستی و هم اولتراسونیک، زبری میکروسکوپیای روی سطح دندان ایجاد میکنند — که با ابزار بسیار حساسی مانند میکروسکوپ نیروی اتمی اندازهگیری شده، نه چیزی که با چشم یا زبان حس شود (کوماری و همکاران، ۲۰۲۳). نکته جالب: در همان مطالعه، جرمگیری دستی معمولاً زبری کمتری نسبت به اولتراسونیک روی مینا باقی میگذاشت. یعنی جرمگیری «ساییدن» نیست، اما «تماس صفر» هم نیست — حقیقت این است که مانند هر روش حرفهای خراشیدن، اثر سطحی بسیار اندکی وجود دارد که در حرفه ما شناختهشده و قابلقبول است.
اما باورهای «دندانها را نازک میکند»، «دندانها را لق میکند»، «فاصله دندانها را باز میکند» درست نیستند — این احساسات ناشی از خود جرمگیری نیست، بلکه از آشکار شدن وضعیتی است که از قبل وجود داشته:
- احساس فاصله: جرم فضاهای بین دندانها را پر و لثه را عقب رانده بود. با برداشته شدن جرم فضا قابل مشاهده میشود؛ لثه طی چند هفته بهبود مییابد.
- احساس لقی: در دندانهایی که جرم مانند «آتل» به هم بسته بود و در واقع حمایت استخوانیشان کم شده، پس از جرمگیری حرکت متوجه میشود؛ علت جرمگیری نیست، بیماری لثه از پیش موجود است.
- خونریزی: لثه ملتهب حین جرمگیری خونریزی میکند؛ این نشانه ضرورت جرمگیری است. طی چند روز قطع میشود.
پس آن حساسیت بعد از جرمگیری از کجاست؟
به نظر من این بخشی است که بیشتر از همه به بیماران اشتباه توضیح داده میشود. پس از جرمگیری ممکن است چند روز به سرما و گاهی هنگام مسواک زدن حساسیت حس شود — و مردم بلافاصله آن را اینطور تعبیر میکنند که «پس دندانهایم ضعیف شدهاند». اما یک مرور گسترده بر مطالعات این موضوع نشان میدهد که منبع اصلی این حساسیت، آشکار شدن سطح ریشه (عاج) در نقاطی است که لثه عقب رفته (درنرت و همکاران، ۲۰۱۳) — یعنی این ناحیه بیشتر اوقات پیشتر زیر جرم پنهان بود و لثه از آنجا عقب رفته بود؛ جرمگیری آن را «ایجاد» نمیکند، فقط پوشش رویش را برمیدارد. مقصر جرمگیری نیست، بلکه آشکار شدن وضعیتی است که از قبل وجود داشت.
عمل چگونه انجام میشود؟
پس از معاینه و در صورت نیاز رادیوگرافی، پاکتهای لثه بررسی میشود؛ جرم با سر اولتراسونیک و ابزار دستی برداشته و سطح پولیش میشود. اگر در پاکتهای عمیق صافکردن سطح ریشه (کورتاژ) لازم باشد، زیر بیحسی موضعی و معمولاً در جلسهای جداگانه انجام میشود. جرمگیری ساده ۲۰–۴۰ دقیقه طول میکشد و بیحسی لازم ندارد.
کاهش تشکیل جرم در خانه
- مسواک دو بار در روز، ۲ دقیقه، با زاویه ۴۵ درجه نسبت به لبه لثه
- هر روز نخ دندان یا مسواک بیندندانی — جرم بیشتر بین دندانها و پشت دندانهای جلوی پایین جمع میشود
- خمیردندانهای حاوی کنترل تارتار تشکیل را کند میکنند، موجود را حل نمیکنند
- کاهش سیگار و نوشیدنیهای شیرین/اسیدی
در بارداری جرمگیری انجام میشود؟
بله، ایمن است و توصیه میشود؛ هورمونهای بارداری التهاب لثه را افزایش میدهند. ترجیحاً در سهماهه دوم برنامهریزی میشود. بیشتر: سلامت دندان در بارداری.
برای مراحل بیماری لثه و درمانها میتوانید صفحه درمان لثه را ببینید.
آنچه من در عمل انجام میدهم
به هر بیمار نمیگویم با همان فاصله زمانی برای جرمگیری بیاید. برای کسی که لثه سالم و جرم کمی دارد میتوانم فاصله را از شش ماه به دوازده ماه برسانم؛ اما برای کسی که لثهاش خونریزی میکند، سیگار میکشد یا دیابت دارد، فاصله را کوتاهتر میکنم. مسئله اصلی تقویم نیست، آنچه واقعاً در دهان میگذرد است.
بهطور خلاصه: جرمگیری روشی نیست که دندان را «بساید»، روشی است که چیزی را برمیدارد که نباید روی دندان باشد. حساسیت موقتی طبیعی است و خودبهخود برطرف میشود؛ آسیب دائمی نیست. آنچه واقعاً مضر است، جرمی است که هرگز برداشته نمیشود و سالها میماند و بیسروصدا لثه و استخوان را تخریب میکند.
این مقاله صرفاً برای اطلاعرسانی عمومی است؛ تشخیص و درمان مناسب شما نیازمند معاینه دندانپزشک است.


